AfricaMuseum

Cover van pedagogisch dossier “500 ans de colonisation au Congo”
Dossier éducatif basé sur la série documentaire « Kongo »

Que signifie plus de 500 ans de présence occidentale en Afrique centrale et en République démocratique du Congo ? Pour explorer ce sujet avec vos élèves, ce dossier pédagogique prend comme point de départ la série documentaire en trois parties Kongo. 500 ans de colonisation, 50 ans d’indépendance au Congo (2010).

À travers sept fiches thématiques, vous traverserez l’histoire en abordant : la ségrégation raciale, le scandale des "mains coupées", l’acculturation, les stéréotypes, l’exploitation des personnes et des ressources, les motivations de la colonisation et l’appropriation des terres. Ces fiches proposent, entre autres, des extraits de la série Kongo, des sources audiovisuelles et des documents écrits. Deux fiches complémentaires sont consacrées plus spécifiquement à l’analyse du discours audiovisuel.

L’ensemble du matériel est disponible en ligne pour les enseignants de la Fédération Wallonie-Bruxelles via la plateforme e-classe.

Plaats & periode
Pre-koloniaal (…-1885)
Kongo Vrijstaat (1885-1908)
Belgisch-Congo (1908-1960)
DR Congo (1960-...)
Thema
Bestuur
Dekolonisering
Economie
Geweld
Onafhankelijkheid
Onderwijs
Propaganda
Racisme
Religie
Type
Lespakket
Documentaire
Historische bronnen
Audio
Video
Jaar
2020
Taal
Frans
Doelpubliek
1e graad secundair
2e graad secundair
3e graad secundair
Duur
N/A
Foto van Congolezen en een koloniaal ambtenaar bij een affiche voor de provinciale verkiezingen van december 1959 in Belgisch-Congo
Beleef de onafhankelijkheid in 1960 vanuit Congolees perspectief

Wil jij jouw leerlingen de onafhankelijkheid van Congo in 1960 door Congolese ogen laten zien?  

De virtuele expo Indépendance ! Congolese verhalen vloeide voort uit de gelijknamige fysieke tentoonstelling uit 2010 in het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA). Ze is een goudmijn voor leerkrachten op zoek naar de blikken van de ge(de)koloniseerde bevolking!

Naast audio-interviews met Congolezen, brengen ook historische foto's, affiches, spotprenten, audiofragmenten en Congolese pagnes het verleden tot leven. Via een heuse interactieve kaart begrijpen leerlingen de Congolese onafhankelijkheid beter in de context van de 20ste eeuwse dekolonisatiegolven.

Plaats & periode
Belgisch-Congo (1908-1960)
DR Congo (1960-...)
Thema
Bestuur
Dekolonisering
Diaspora
Erfgoed en herinnering
Geweld
Onafhankelijkheid
Propaganda
Racisme
Verzet
Type
Historische bronnen
Expo
Video
Audio
Getuigenis
Databank
Instelling
Jaar
2020
Taal
Nederlands
Frans
Engels
Doelpubliek
2e graad secundair
3e graad secundair
Duur
N/A
Foto van de geschiedeniszaal in het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in 2024
Leerling-reporters verslaan kritisch het koloniaal verleden

Kuifje in Congo, maar dan kritisch?

In deze workshop gaan jouw leerlingen als journalisten actief aan de slag in de museumzalen van het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA) te Tervuren. Hun missie? Een heuse videoreportage maken over het Belgisch koloniaal verleden in Congo.

Via Congolese schilderijen kijken ze vanuit het perspectief van de gekoloniseerde bevolking. Hun verhaal stofferen ze met teksten, objecten en kaarten die ze in de geschiedeniszaal ontdekken.

Plaats & periode
Pre-koloniaal (…-1885)
Kongo Vrijstaat (1885-1908)
Belgisch-Congo (1908-1960)
DR Congo (1960-...)
Thema
Bestuur
Dekolonisering
Diaspora
Economie
Erfgoed en herinnering
Gender
Geweld
Onafhankelijkheid
Onderwijs
Propaganda
Racisme
Religie
Verzet
Type
Workshop
Expo
Kunstwerk
Instelling
Taal
Nederlands
Frans
Doelpubliek
3e graad secundair
Duur
150 min.
Foto van het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika te Tervuren in 2021
Een museale onderdompeling in het koloniaal verleden

Gaat het verleden ooit voorbij? Het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA) te Tervuren is een gecontesteerde plaats. De erfenis van een decennialang verleden als koloniaal propaganda-instrument weegt tot op heden. 

Vandaag zoekt het AfricaMuseum naar een kritische kijk op de eigen koloniale wortels en de hedendaagse maatschappij. Tijdens een gegidste rondleiding krijgen jouw leerlingen onder meer inzicht in de pre-koloniale geschiedenis van Centraal-Afrika, koloniaal geweld, lokaal verzet en racisme.

Toegang is gratis voor minderjarigen! 

Plaats & periode
Pre-koloniaal (…-1885)
Kongo Vrijstaat (1885-1908)
Belgisch-Congo (1908-1960)
Ruanda-Urundi (1919-1962)
DR Congo (1960-...)
Rwanda (1962-…)
Burundi (1962-…)
Thema
Bestuur
Dekolonisering
Diaspora
Economie
Erfgoed en herinnering
Gender
Geweld
Onafhankelijkheid
Onderwijs
Propaganda
Racisme
Religie
Verzet
Type
Gidsbeurt
Expo
Instelling
Taal
Nederlands
Frans
Doelpubliek
2e graad secundair
3e graad secundair
Duur
90 min.
Portretfoto uit het personeelsdossier van Paul Panda Farnana
Een wereld apart? Bronnen leiden naar antwoorden

Hedendaags racisme heeft wortels in de koloniale periode. Maar hoe bepaalde racisme het dagelijks leven in Congo en Ruanda-Urundi?

In dit dossier bestuderen leerlingen raciale segregatie voor vier thema's: onderwijs, loopbaan, werken en wonen. Op digitaal-interactieve wijze onderzoeken ze overheidspublicaties en archiefbronnen.

Hoe was de koloniale samenleving nu precies raciaal gescheiden? Bestonden er ook uitzonderingen? En zien de leerlingen parallellen met de wereld van vandaag?

Plaats & periode
Belgisch-Congo (1908-1960)
Ruanda-Urundi (1919-1962)
Thema
Bestuur
Diaspora
Economie
Geweld
Onafhankelijkheid
Onderwijs
Racisme
Verzet
Type
Lespakket
Historische bronnen
Audio
Jaar
2025
Taal
Nederlands
Frans
Doelpubliek
3e graad secundair
Duur
100 min.

Bronnen in dit dossier

Ontdek en analyseer interactief

 

BRON 1: Affiche Gouvernement-Generaal van Congo (1958)
Gouvernement-Generaal van Congo, “50ème anniversaire / Mvula ya makumi tanu”, 1958 (© KMMA Tervuren, HO.2004.2.1)

Gouvernement-Generaal van Congo
In 1908 nam België, na internationale kritiek, Kongo Vrijstaat over van koning Leopold II. In Afrika bestuurde het Belgische Gouvernement-Generaal de kolonie Congo. Na de Eerste Wereldoorlog kwam hier het mandaatgebied Ruanda-Urundi bij. 
Affiche
In 1958 bestond Belgisch Congo vijftig jaar. Voor deze gelegenheid bracht de Belgische koloniale overheid in Afrika deze affiche uit.


Is dit een betrouwbare historische bron om het samenleven in de kolonie te reconstrueren?

Analyseer bron
BRON 2: Toespraken Boudewijn en Lumumba (1960)
Detail van foto uit Youtube-video CBAI: koning Boudewijn speecht in het Paleis der Natie op 30 juni 1960 (© Congopresse, Collectie Chaidron)

30 juni 1960: Dipenda !
Op 30 juni 1960 vond in Leopoldstad (nu Kinshasa) de ceremonie voor de onafhankelijkheid van Congo plaats. De machtsoverdracht was een belangrijk symbolisch moment: er werd teruggekeken op het verleden en vooruitgekeken naar de toekomst.
Boudewijn vs. Lumumba
De Belgische koning Boudewijn en de Congolese president Joseph Kasavubu gaven een toespraak. Ongepland nam vervolgens ook de Congolese eerste minister Patrice Lumumba het woord.

Waarom veroorzaakte Lumumba's speech zoveel ophef?

Beluister audiofragment (Frans) 
BRON 3: Statistisch Jaarboek Belgisch-Kongo (1944)
Statistisch Jaarboek voor België en Belgisch-Kongo (1944), p. 9 (Statbel: doc.statbel.fgov.be)
Nationaal Instituut voor Statistiek, Statistisch Jaarboek voor België en Belgisch-Kongo, 1944, inhoudstafel p. 9 (Statbel)

Statistisch Jaarboek van België en Belgisch-Kongo
Vanaf 1870 publiceerde het Belgisch Nationaal Instituut voor Statistiek jaarlijks statistieken over bevolking, economie, landbouw en handel. Na 1908 bevat dit jaarboek ook gegevens over Belgisch-Congo en na de Eerste Wereldoorlog ook over het mandaatgebied Ruanda-Urundi.
Jaarboek 1944
Het jaarboek van 1944 bundelt statistieken over Belgisch-Congo en Ruanda-Urundi voor de jaren net voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. We krijgen een gedetailleerd beeld van de koloniale samenleving. 

Wat geven de tabellen prijs over de ongelijkheid tussen kolonisator en gekoloniseerde?

Analyseer Jaarboek 

 

BRON 4: Nota personeelsdossier Farnana (1909)
Portretfoto uit personeelsdossier Paul Panda Farnana (ARA2 – depot Joseph Cuvelier. Ministerie van Koloniën, Moederlands Bestuur, Dienst Afrika-personeel, individuele dossiers, nr. 2999)

Personeelsdossiers koloniale ambtenaren
Tijdens de koloniale periode werkten duizenden ambtenaren voor de Belgische koloniale overheid. Deze hield nauwgezet hun carrières bij. Het Rijksarchief bewaart meer dan 100.000 personeelsdossiers van het voormalige Ministerie van Koloniën.
Nota in personeelsdossier Farnana
In 1909 nam de Belgische koloniale overheid Paul Panda Farnana in dienst als landbouwkundige. Hij was de eerste zwarte ambtenaar ooit. In zijn personeelsdossier vinden we een vertrouwelijke nota over zijn aanstelling.

Wat vertelt deze nota over de koloniale ideologie?

Analyseer nota uit personeelsdossier 

 

BRON 5: Memoires mevrouw Genonceaux UMHK (1929)

 

BRON 6: Kaart Elisabethstad (ca. 1947)
Kaart Elisabethstad, ca. 1947 (ARA2 – depot Joseph Cuvelier. Ministerie van Koloniën, Cartotheek, voorlopig nr. 809)

Kaartencollectie Ministerie van Koloniën
Tijdens de koloniale periode legde het Ministerie van Koloniën een verzameling kaarten en plannen aan. Deze cartotheek bevat bijna 7000 (!) kaarten en plannen van Congo en Ruanda-Urundi tussen 1885 en 1962.
Kaart Elisabethstad
De kaartencollectie bevat een plattegrond van Elisabethstad (nu Lubumbashi) van na de Tweede Wereldoorlog. Deze stad werd door de koloniale overheid gesticht in 1910, kort na het ontstaan van Belgisch-Congo. Op een leeg blad onwierpen Belgische kolonialen een nieuwe koloniale modelstad.

Wat vertelt deze kaart ons over hoe de kolonisator het samenleven van Europeanen en Afrikanen zag?

Analyseer kaart Elisabethstad 

 

Cover van het boek “Congo: kolonisatie/dekolonisatie. De geschiedenis in documenten”
Honderden historische bronnen voor in jouw les

Het AfricaMuseum bewaart duizenden bronnen uit de koloniale periode. Speciaal op maat van leraren biedt dit boek een bloemlezing van honderden teksten, foto's, kaarten, video's, audiofragmenten, objecten, affiches, kunstwerken en getuigenissen.

Een tijdslijn, begrippenlijst en historische duiding geven inzicht in de lange geschiedenis van de DR Congo. Naast focusthema's zoals verzet, segregatie of beeldvorming kijkt het boek ook met een multiperspectivistische blik naar het koloniaal verleden.

Alle bronnen zijn beschikbaar op een DVD-ROM. 

Plaats & periode
Pre-koloniaal (…-1885)
Kongo Vrijstaat (1885-1908)
Belgisch-Congo (1908-1960)
DR Congo (1960-...)
Thema
Bestuur
Dekolonisering
Diaspora
Economie
Erfgoed en herinnering
Gender
Geweld
Onafhankelijkheid
Onderwijs
Propaganda
Racisme
Religie
Verzet
Type
Boek
Historische bronnen
Video
Audio
Databank
Getuigenis
Kunstwerk
Instelling
Jaar
2012
Taal
Frans
Nederlands
Doelpubliek
1e graad secundair
2e graad secundair
3e graad secundair
Duur
N/A
Foto van een ‘ménagère’ en haar metiskind rond 1905
Misdaad tegen de menselijkheid? Een historisch proces met archiefbronnen

In 2020 klaagden vijf vrouwen België aan voor misdaden tegen de menselijkheid. Zij werden geboren uit een Afrikaanse moeder en een Europese vader tijdens de koloniale periode.

Dit historisch juridisch proces in België is het vertrekpunt van dit educatief dossier. De leerlingen spelen de rol van rechter: ze bestuderen de aanklacht; aanhoren een getuige en een expert; analyseren archiefbronnen als bewijsmateriaal en lezen een reconstructie van de feiten.

Wat is hun verdict?

Plaats & periode
Belgisch-Congo (1908-1960)
Ruanda-Urundi (1919-1962)
Thema
Bestuur
Dekolonisering
Diaspora
Gender
Onafhankelijkheid
Onderwijs
Racisme
Religie
Verzet
Type
Lespakket
Historische bronnen
Video
Getuigenis
Jaar
2025
Taal
Frans
Nederlands
Doelpubliek
3e graad secundair
Duur
80 min.